God bok: "Syngja" - songen me berre kan forstå at me ikkje forstår

Eg må seia noko om siste romanen til Lars Amund Vaage: "Syngja". Eg las boka i går, og tenkte eg skulle ta med nokre sitat her. Men eine sonen opna boka like før han skulle reisa. Og han kunne ikkje dra utan å få låna boka med seg. Betre med ein ny lesar enn sitat, tenkte eg, og let han fara med boka.

No har Vaage fått Nynorsk litteraturpris 2012.

 Gratulerer til Vaage!

Lars Amund Vaage er den minst fjerne forfattaren eg veit om. Fordi eg stadig møter han på kjøpesenteret, i forbifarta.
Han er likevel fjern fordi han har eit liv eg aldri kan forstå, som far til eit autistisk barn. Eg trudde lenge me kunne lesa oss til korleis det må vera. Og no gir han oss eit glimt inn i den vesle gleda og den store sorga.

Eg les, men forstår ikkje. Eg kjem berre til å forstå at eg eigentleg ikkje forstår. Det er ei krevjande øving, og ikkje mange bøker lar oss sitja att med innsikta denne øvinga gir.

Vaage skriv om jenta som ikkje tar del i kvardagane slik dei fleste andre. Han skriv om kvardagen rundt jenta, då ho var lita og då ho blei stor og flytta på institujson.

Mange sterke linjer går til i hjartet, men ingen så direkte og hudlaust som då Vaage skriv om ein gamal ven som dukkar opp. Han kallar han F. Og når han seier kven F er, eller rettare, kven han ikkje er, er det som om noko brest - i meg.

Les og møt F. For du møter han ikkje elles...

Mykje kan seiast om "Syngja". Eg sit att med ei stadfesting av at menneskeverdet er utan vilkår. Eg har alltid meint at det er slik. Medan sidene tar meg med inn i livet til den ordlause jenta, høyrer eg songen, - så vidt. Songen som fortel at ei slikt ord "menneskeverd" får større tyngd når det skubbar seg mot dei vonde dagane, dei kaotiske kjenslene, - hjå dei som har prøvd ut menneskeverdet i praksis.

Og dei litterærare kvalitetane? Dei er mange. Poesi og prosa i eitt. Eg vil ikkje knusa dei med utlegging.

Les,
kjenn
og tenk!


Syngja
Lars Amund Vaage
Oktober forlag 2012

Til Aftenbladet fortel Vaage om menneskeverdet, 12.mai 2013: Jeg frykter et samfunn der alle er lytefrie

Eg er ufør og skulle ynskt eg var tjukkhuda og latare

Oppdatert 7.10.2014

Uføre er late.

Nei, ikkje alle,

ikkje du!

Folk greier alle over same kam.

Nei, ikkje alle,

ikkje du.

Likevel, når det kjem ein ny runde med debatt om uføre, slik som no når ny lov skal innførast og skatteauke skal kompenserast i budsjetet, vil mange av oss gå i forsvar.
Forskarar seier no at det vil vera lurt at uføre er på ein arbeidsplass heile dagen, og at alle bør nytta restarbeidsevna. Dei legg til at det ikkje gjeld dei som har sjukdom/skader som hindrar dei i det. Likevel får eg lyst til å ropa: Dette går ikkje, ikkje for alle! Derfor er det godt det ikkje er eg som skal kommentera utspel som seriøs problemløysar. Statsråden seier dette er interessant. Og det er bra. For me veit at for svært mange uføre vil det å nytta den arbeidsevna dei har, om den er aldri så ustabil, vera eit pluss. Dessutan vil mange oppleva det godt å ha eit arbeids- og kvardagsfellesskap.

Kvifor kan eg ikkje då berre la debatten gå? Vera samd i at me må unngå å få så mange unge uføre?

Jo, fordi ordskiftet om system ofte blir blanda saman med ynskjet om å vita om kvar enkelt eigentleg er verdig den uførestønaden han får. Og eg har så lett for å tru at folk vil forvissa seg om at også eg er på rette plass, når eg er på feil plass: Heime i staden for på jobb.

Så tenkjer eg etter, og sorterer i tenketanken:
- Det er bra at ein ser etter ordningar som kan halda folk i arbeidslivet lengst muleg, mest muleg. Det er bra både for arbeidslivet og arbeidstakaren.
- Men: Smertene mine får du ikkje. Og tru meg: Dei vil heller ikkje ha dei, heller ikkje vil dei synast det er underhaldande å få plager og skader utdjupa.
- Samfunnsreknskapen er best når eg er ufør. "Skattebetalarene sine pengar", eller fellesskapet som eg heller kallar det, er betre tent med at eg får uførstønad og er heime i fred og ro, enn at eg blir ein kostbar pasient, akutt og på sikt.
 - Folk får berre tru kva dei vil om at eg ser frisk ut i periodar og er aktiv politikar. Dei må gjerne byta med meg: Prøva å liggja på golvet på offentlege møte for å kunne delta. Og så sender eg ein varm tanke til dei med usynlege plager som slit med si psykiske helse, og som berre vil få større problem om helseplagene blir synlege.

Så får folk (nokon av dei) berre tru eg er lat. Av og til lurer eg på om eg skulle vore litt latare tidlegare i livet, så hadde eg kan henda ikkje vore der eg er no. Men det er mi historie, og den treng du ikkje, den vil du eigentleg ikkje ha.

Konklusjon:
Måtte me få ei god uføreordning som eit sikkerhetsnett for dei som treng det, også i framtida, med opne dører til meiningfullt arbeid så langt helsa rekk. Den nye "uførelova"  vil vera ein god reiskap til meir fleksible kvardagar, fordi arbeidsmengda då lettare kan tilpassast helsa.

Og mens dagane går, store ord kjem og går, får me som er uføre seia frå når nok er nok, samstundes som me ikkje må redusera utfordringa for framtidig arbeidsliv og arbeidstakarari debatten.

Når du slit med sjølvbiletet. skal du tenkja at andre tenkjer mindre på deg enn du sjølv trur. Dette gjeld også oss som er uføre. Men i tider med mange sterke ord om "dei uføre"; får de andre bera over med oss når me trur det er oss det gjeld.

Til alle langtidssjuke sender eg i dag denne sommarfuglen i vinterland som eg har prøvd å festa blikket på:

Motet slår ikkje alltid på stortromma

Eg tok ein tur innom Twitter, og fann dette gullkornet:

inger eriksen ‏@morosamt

Motet slår ikke alltid på stortromma. Noen ganger er motet den lille stemmen som hvisker ved dagens slutt: "Jeg prøver igjen i morgen".

Meistring heiter det på fint;

å komma seg gjennom dagen,

å finna løysingar,

å leva med situasjonen slik han er,

å nærma seg grensa for det ein tåler.

Nokon slår på stortromma:  
Eg klarer det.

Andre kjenner seg makteslause:

Det gjekk ikkje så bra i dag, - likevel.

Men å kviskra: Eg prøver igjen i morgon,

er kan henda ei meir krevjande form for meistring.

Lukke til med dagen!

Skal ordet "nave" gå inn i språket vårt?

Oppdatert 1.12

Magne Lerø skriv om "Uføre i full jobb" i Vårt land i dag, 17,12. Mykje av det han skriv fortener ein kommentar. Lerø sin kommentar er vanskeleg å få tak på. Dei gruppene han nemner, kjenner me att. Men har han noko løysing?  
Mine tankar om temaet skreiv eg for nokre dagar sidan: Eg er ufør og skulle ynskt eg var tjukkhuda og latare

Elles merker eg meg at Lerø tar i bruk omgrepet å nave. Han skriv det heldigvis i hermeteikn, men han vel å bruka det. Tener det saka å ta det omgrepet i bruk? 

Naving er eit nyord. Eit nyord er eit nyord fordi det er nytt. Sjølvsagt. Når Språkrådet er med å setja det på ei liste over nyorda siste åra, kan det lett bli oppfatta som ei godkjenning av at det er eit ord det er rett og greitt å bruka. Eller er det ikkje slik? Er det berre slik at Språkrådet registrerer kva ord som blir brukte og tar dei med som nyord dersom dei overlever ei viss tid?

Påstand 1:

 Språk er levande, og den som prøver å kvela det, tar på seg ei oppgåve som ikkje er løyseleg.

Påstand 2: 

Språk er også makt. Ved ordval er ein med å styra folk sine tankar om ei sak.

Bør ein ikkje spørja: Får ikkje språk enda meir makt når det blir "godtatt" slik ein gjer når ein set det på ei liste over nyord. Eller kolliderer då påstand 1 og 2?

Eg berre spør.

Fordi:
Då nave oppstod som ord, var det ikkje tvil om at det handla om nokon som la ansvar over på andre, underforstått: utan å ha bruk for å dela eige ansvar med andre. Eller enda verre: Med overlegg for å ha det fint ei tid for å senda rekninga til storsamfunnet.

Ger det noko?
Ja, det gjer noko. Fordi dei negative assosiasjonane som ordet nave vekkjer, fort legg seg oppå alle dei andre som allereie dukkar opp når ein høyrer om NAV eller grupper som treng hjelp frå NAV. Og mellom dei som får hjelp frå NAV er det mange som slett ikkje treng fleire kilo på sine skuldre.
Men skal det levande språket bry seg om det?


Forbrukarmakt
Forbrukarmakt er eit fint ord, når me først er inne på språktemaet. Kvela ord kan ingen gjera, men velja og bruka det eller ikkje, kan alle. Er ikkje det også forbrukarmakt?

.
Tankar om andre ord : Arbeidsufør - ikkje uføretrygda
                                    Å sjukmelda seg

Gjorde berre jobben sin - og jødane blei deporterte

Så er det tid for ein beklagelse, eit slags oppgjer med dei utrulege handlingane som blei gjort fordi så mange "berre gjorde jobben sin". Resultatet av "denne jobben" var at  mange miste livet. Også i Tyskland gjorde mange jobben sin: Dei la jernbaneskinnar, bygde kasserner, transporterte menneske, utan å vite. Utan å ville vita?

Bloggaren mormor var gjest hos meg i april, og skreiv om besøket på Gimle: 

For det er ubehagelig å "bli kjent med" Majorstuepiken som ikke var helt klar over at hun var jøde, før hun ble hentet av norsk politi og kjørt i drosje til kaien. Hun møtte ingen tyskere på denne ferden, før hun kom til skipet "Donau". Hun var en av de 771 personene av jødisk ætt som ble ført ut av Norge. Av dem overlevde 34, som kunne vende tilbake etter fredsslutningen. Nei, norsk politi, norske drosjesjåfører tok hånd om henne i Oslo. Jeg føler ubehag ved tanken. Men det er lett å sitte i etterkant og være ille berørt.

Korleis kan me forebyggja at slikt kan skje igjen? Styrkja ansvarskjensla, moralen?
Eg trur ikkje det vil vera nok. Det som trengst er at ein frå ein er liten lærer at alle menneske er like mykje verd. Berre med eit slikt grunnleggjande verdisyn vil ein vera i stand til å kjenna igjen utfordringa når den kjem. For utfordringa til å trø over menneskeverdet har ulik klesdrakt til ei kvar tid. Skal ein avsløra det sanne vesenet, må ein vita kva ein skal sjå etter og kva ein aldri skal vika unna for; Menneskeverd utan vilkår!

Okkupantane visste kor viktig dette var for å få fotfeste i landet vårt, og ville starta opplæring av norske barn i raselære. Les om det:
Dere lærere ødela alt for meg

Nokon har snakka saman

ANC og leiarane i Sør-Afrika var ein gong på kvar sin planet. Valden var den einaste høgmælte dialogen? Korleis kom dei vidare?

I det britiske dramaet, Endgame (2009), får me eit innblikk i prosessane. Det eg sit att med som hovudinntrykk dagen etter eg såg filmen, er: Nokon hadde snakka saman før presidenten kom på fjernsynet og formidla at landet skulle få dei endringane mange hadde venta på.

Dei hadde snakka saman. Ikkje via dei vanlege kanalane, i dei ordinære møteromma, med dei kjende talsmennene. Nei, nokon hadde tenkt og funne ut kven som kunne snakka saman, ikkje berre snakka i same rom.

Mennene møttest, liv kom nær kvarandre, tillit vaks fram, mot til å prøva tilliten blei skapt. Løysingar blei funne. Fordi nokon hadde snakka saman.

Alt blei ikkje velstand i Sør- Afrika, men dei kom eit steg ut av uføre(t).

Nasjonalt og lokalt blir ofte orda sagt med forakt: Nokon har snakka saman. Underforstått: Dei er blitt samde utan at me andre har fått delta i samtalane. Og det kan vera ein uting. Men det kan vera ei løysing når frontane er harde. Også i vår vesle andedam trengst det å koma nær kvarandre, prøva ut tankane, tilliten, for å sjå om ein vågar å tru nok på kvarandre til å koma vidare.

Anna Skeide sine ord er svært så aktuelle:

Og eg spurde vinden:

Sei meg du flygande flyktning:

Kor lang er ennå vegen frå aust og til vest.

Og vinden den svara:

Så langt 

som frå menneske til menneske.

Han som stod bak forhandingane i Sør-Afrika, fekk attesten: 
Han gjorde ei bragd ved å bli usynleg.

Kanskje ein del forhandlingar ikkje lukkast fordi det er for mange som vil vera synlege?

Å sjukmelda seg

Det er ikkje for lett å sjukmelda seg.

Det går ikkje an å sjukmelda seg.

Det er det legen som gjer.

- Eg er så trøytt og lei. Eg trur eg går og sjukmelder meg, sa den eine.

- Å?
Kva sjukdom vil du ha?
svara ho i rullestolen.

Sønderknust - men verdifull

Novembergjesten er Johanne Sofie Berge . -  Hanna som jeg kjente henne som da jeg var liten. Ordet er ditt, Hanna:

November morgen, mørkt og kaldt. Sitter på kjøkkenet med en kaffi kopp 

og lar tankene vandre hit og dit.
Har vært så heldig å være sammen ned Kirkens bymisjon, 

hvor de lager nydelige glassengler av knuste vinduer og annet knust glass.

Tenk så mye vakkert som kan komme fra sønderknuste ting. 

Sånn er det også med oss mennesker. 

Det bor noe vakkert i hvert menneske.

Hvem vi enn er, så er vi verdifulle på hver vår måte.

Men vi må lære oss å se hverandre . 

Det er viktig å bli sett . 

Og er vi kommet litt skeivt ut i livet 

eller kommet ned i den dype dal, 

så er det aldri forsent å komme på rett vei til et verdig liv..

 Gud ser til de sønderknuste hjerter.

Dette står det i Bibelen. La oss legge oss dette på minnet.
Ha en velsigna dag i Herrens hender.

Kva er forbrukarmakt på sosiale medier?

Liker du det ikkje, så kjøp det ikkje!

Liker du ikkje handlingane til dei som leverer det, så kjøp det ikkje!

Forbrukarmakt er utan tvil ein reiskap til å seia i frå og til å stengja ute. Varer som ikkje sel, blir til slutt ikkje lagde ut for sal.

Men korleis er dette på sosiale medier? Mange legg ut sine meiningar og ytringar for at andre skal "kjøpa dei".

I dag høyrer med at familie og vener i "Sigridsaka" opplever det vondt å lesa det som blir skrive om dei på ein svensk nettstad. Eg fulgte ei lenke og gjekk inn for å lesa. Men etter eit par ord, slo det meg: Nei, dette har eg ikkje lyst å lesa. Det dei skriv her, vil eg ikkje ha med meg vidare i tankane saman med alt det andre eg veit eller trur eg veit om det som hende med Sigrid. Og så veit eg at dersom ny informasjon som gjer inntrykk først kjem inn i tankane, så blir dei der.

Kan me snakka om forbrukarmakt på sosiale medier?

Er det slik at det av og til er tid for å protestera

og av og til tid for å teia

og ikkje lesa?

Finnest det ein veg tilbake til "eit godt" liv etter dramatiske opplevingar?

Nokon maktar å finna tilbake til eit godt liv etter å ha gjennomlevd dei mest traumatiske timane ein kan tenkja seg. I artikkelen  Stress the roots of resilience frå Magasinet Nature, International weekly journal of Science, skriv Virginia Hughes (10.10.2012)  om menneske som har vore utsette for kriminelle handlingar. Ho peikar på kva som kan ha vore til hjelp når dei skulle "normalisera liva sine".

Heldigvis opplever dei færraste så tøffe dagar som Hughes skriv om, og som kan gi Post Traumatisk Stress Disorder, men mange opplever at livet blir snudd på hovudet grunna sjukdom og skade, og når eg les artikkelen, tenkjer eg at kanskje nokre av dei same mekanismane kan slå inn når det gjeld å ta fatt på livet etter slike endringar også.

Kjende faktorar: Ikkje korleis du har det, men korleis du tar det.
Lenge har ein sett kor viktig det er med sosialt nettverk, positiv og optimistisk haldning til livet og evna til å konfrontera det som tidlegare har vore øydeleggjande. Desse faktorane kan på sett og vis koplast opp mot viljen: min egen og dei andre sin vilje som eg har rundt meg. For mange opplevest dette som anklagande faktorar om ein ikkje lukkast i å normalisera livet: Når du ikkje klarer deg, har du nok ikkje prøvd godt nok, tenkt optimistisk nok, fått nok støtte.

Gener, biologiske faktorar?
Hughes peikar i artikkelen på at ein no ser nærare på andre forklaringar. Ved å samanlikna dei som kjem seg fort med dei som ikkje gjer det, har ein sett at desse har ulik aktivitet i deler av hjernen. Dei som ser ut til å "gå vidare i livet", har ein betre kommunikasjon mellom senter for fornuft og senter for følelse, (- for å seia det svært forenkla. Les detaljane i artikkelen).

Det var då eg las dette, interessa for artikkelen vakna hjå meg. Eg har så ofte etter at ryggen svikta, sagt at eg prøver å få hjartet til å forstå det hjernen veit, og hjernen til å forstå det hjartet seier. Og berre når eg øver meg i det, klarer eg både å halda på eit positivt sjølvbilete utan å fornekta realitetane, men samstundes setja måla i framtida så høgt at eg må strekkja meg maksimalt.

Vil du ha eit døme og to?
Døme 1:
Eg har halde foredrag om prinsippet om at alle menneske er like mykje verd, jamleg i 20 år, - lagt ut om det vilkårslause menneskeverdet. Så blei eg ute av stand til å prestera noko som helst i ein lang periode, og måtte halda foredraget for meg sjølv. Då gjaldt det ikkje lenger å godta fakta. Eg måtte få det ned i hjartet så eg kunne kjenna at det var sant. Eg måtte seia det så mange gonger, at når likevel tanken kom smygande og kviskra: No er du ingenting, kunne eg svara både med hjartet og tanken: Du tar feil. Eg er verdifull.

Døme 2:
Når akutte smerter ikkje er der, og det er ei stund sidan siste operasjon, seier hjartet til meg: Kom deg tilbake til arbeidslivet. Gå i fjellet igjen. Opplev noko! Bli normal! Vis dei at du kan! Prøv ein gong til! Ingenting tyder jo på at kroppen ikkje toler det. Ikkje no. Berre kjenn etter!

Og eg kjenner etter i min fysisk passive kvardag, og kjenner at alt synest å vera under kontroll.

Fleire gonger sette eg så tempoet opp, - og ikkje lenge etter var eg ikkje berre tilbake ved start, men ein halv runde bak start.
Hjartet, opplevinga måtte underleggjast fakta: Finna rette nivået som held kroppen sjølvgåande.
Det svarer seg.
 - Så gjer eg det, og det svarer seg - for alle!

Sosiale nettverk og omsorg er framleis viktig.
Sosiale faktorar blir framleis vurdert å vera viktige, men slik eg les artikkelen, synest det meg som om det er meir "objektive" kriterier som dukkar opp no. I alle fall er det ikkje berre eit krav til den som har opplevd dramatisk endring om å prestera/ vera nær/delta.  Fysisk kontakt blir verdsatt, ikkje minst den heilt daglegdagse kontakten, klappet på skuldera, å ha eit born på fonget ol. Det skjer noko i hjernen som har positiv effekt, når me har fysisk kontakt av det gode slaget.

Brent barn har lært noko.
Artikkelen i Nature peikar også på at ein taklar dramatiske hendingar ulikt utifrå kva ein har med seg av opplevingar frå tidlegare hendingar. Har du tidlegare møtt motbakkar du ikkje klarte å klatra i, vil framgangen kunne gå seint. Har du derimot sett at du har klart deg i motbakkar før, vil du ha større sjanse til å nå toppen. Og på toppen vil nivået truleg flata ut og livet vil bli enklare. Meistring - med andre ord

Til slutt fortel Nature om valdsofferet som har kome seg vidare i livet, og som minner om at det også finnest andre sider ved livet som kan virka inn på korleis dagane blir. Ho meiner alt som gir meining er av det gode: Det kan vera at ein opplever å bety noko for andre, at ein er del av eit fellesskap, at ein har ei tru som gir perspektiv på livet, - og til slutt det me kanskje har lett for å tru er det einaste saleggjerande: Det finnest også medisin som gjer jobben sin.


Takk til @willJens som delte lenka til den interessante artikkelen med meg!

Andre postar om meistring, finn du her