Høgare mål for 100 år sidan enn i dag, FrP?

Eit lokallag i Frp vil ha folkerøysting om kor vidt me skal gå over til å ha berre ei målform i landet, nemleg bokmål. Samisk og nynorsk skal vera valfag.

Høgare mål for over 100 år sidan?
Jamstellingsvedtaket blei gjort i Stortinget den 12. mai 1885. Vedtaket var slik.: "Regjeringen anmodes om at træffe fornøden Forføining til, at det norske Folkesprog som Skole- og officielt Sprog sidestilles med vort almindelige Skrift- og Bogsprog."

Intensjonen i vedtaket ligg i nammet; det var jamstilling. Det målet kan me ikkje seia at me har nådd, sjølv om det formelle for så vidt har vore på plass. Når me no får framlegg som skal gjera det lettare for dei som strever med nynorsk som sidemål, er det vanskeleg å sjå at dette vil fremja jamstellinga slik det gjekk fram av vedtaket frå 1885. Hadde politikarene høgare mål for 120 år sidan?

Framlegget til FrP skal hjelpa dei som har nynorsk som sidemål. Dei vil løysa problemet med å la alle berre ha bokmål. For å seia det mildt; det er eit framlegg som ikkje ein gong gjer eit forsøk på å forstå kva nynorsk er. For mange er det nemleg bokmål som er sidemål. 

Denne bloggen fekk i si tid namnet "Ut av uføret". Etter kvart har det vist seg at det er stadig nye emne som høyrer inn under denne overskrifta. Framlegget frå FrP-laget måtte berre vera med her.

Dugnad for å skifta ut "uføretrygda" med "arbeidsufør"

Eg får uføretrygd fordi eg er arbeidsufør.

Eg er ikkje arbeidsufør for å få uføretrygd.

Eg har ingenting imot å bli kalla arbeidsufør. For det er det eg er. Men når ingen andre blir presenterte eller definerte utifrå den måten dei får inntekta si på, vil ikkje eg bli det heller. 
Ingen presenterer seg som lønsmottakar eller arbeidsgivar.

Ved sjukdom seier ein vanlegvis ikkje
at ein mottar sjukepengar, men at ein er sjukmeld,
og ein mottar ikkje arbeidsledighetstrygd, men er arbeidsledig.
Mange eldre vil heller seia at dei er pensjonistar enn trygda.


Etter å ha krope ut av arbeidslivet grunna sviktande helse, er eg glad for at me har ei ordning med uføretrygd. Og kva ein opplever av biverknader ved haldningar og mistanke, skulle vore underordna. Men desse biverknadene kan bli noko mindre berre ved hjelp av språket. Derfor har eg utfordra til ein dugnad for å bruka ordet "arbeidsufør" oftare og "uføretrygda" sjeldnare.

Så vil mange seia at dette er flisespikkeri. Realitetane er dei same, og om ei stund vil den same opplevinga av mistanke vera knytt til ordet "arbeidsufør", slik me har sett det på andre område, til dømes når det gjeld jakta på det beste ordet for funksjonshemma.

Eg vil likevel utfordra til dugnad for endring av ordbruk, av to grunnar:
Den som har skoen på, veit best... Om andre seier at eit problem ikkje er eit problem, løyser ikkje det problemet for den som har det. Ein subjektiv realitet, er tilstrekkeleg realitet til å gi konsekvens.
Dessutan er ordet "arbeidsufør" betre språkleg. Arbeidsufør er eit meir korrekt ord for det ein person "er", mens "uføretrygda" viser til ei ordning.


Når ein slit med sjølvbiletet, skal ein tenkja at andre tenkjer mindre på ein enn ein sjølv trur. Dette gjeld også oss som er uføre. Men i tider med mange sterke ord om "dei uføretrygda"; får de andre bera over med oss når me så lett får mistanke om at folk har mistanke.

Heilt rått! Og Innigo!

Innigo har gjort det igjen: Gjort ord til meir enn språk! Råsafta som blir presentert som "Best før, ikkje verst etter" er laga av frukt med skjønnhetsfeil, og har sjølvsagt fått namnet Råtass! Innigo er rå på økologi og rå på språk.
Heilt rått, med andre ord.

Me vil gjerne ha slike varer som den vesle Hardanger- verksemda Innigo lagar. Då må me også kjøpa varene og spørja etter dei. Me kan ikkje satsa på at dei puttar frukt på flaske av rein idealisme. Men me kan drikka jusen av rein idealisme, for den er rein, ideell til mang slags måltider, - og den smakar godt!

Meir om Innigo: Innigo - inn i hampen god på økologi

Foto: lånt frå Facebooksida til Innigo

Korleis skal uføre presentera seg?

Korleis eg skal presentera meg? Seia kven eg er sjølvsagt, seier du kanskje. Og det har du rett i. Etter å ha vore arbeidsufør ein del år, har eg funne ut kven eg er, også som ufør, når all fagleg og yrkesmessig identitet berre er inne i meg og ikkje i tillegg på eit skilt på kontordøra.

Etter kvart som kropp og tanke er blitt såpass at eg kan vera aktiv ein del av timane i døgnet, har eg fått lov å delta i nokre styremøte og i lokalpolitikken att. For ein stor del fordi det er akseptert at eg ligg på golvet når det trengst.

Så det praktiske går "greitt". Men så skal styre og stell ha oversikt over kven som er med. Og korleis skal eg då pesentera meg? Oda Bhar skriv dette på Twitter i dag: 

Oda Bhar ‏@bharfot

Blir veldig nysgjerrig på hva de folka driver med som ikke har stillingstittel på deltakerlista. #åpningskonferanse #TIFF2013 #TIFF13

Og eg forstår at ein vil vita litt om dei ein møter på konferansar og møte. Men kva skal eg gi opp? Skal eg skriva arbeidsufør i ruta som blir ståande tom, eller skal eg skriv tidlegare "ditt og datt".

Første gong eg møtte utfordringa, fann eg til mi store overrasking ut at eg var oppført som husmor. Då blei eg lei meg. Ikkje fordi eg synest det er noko dårleg tittel. Både eg og mannen min har vald å vera heimeverande i periodar då borna var små. Men den tida eg låg på golvet mesteparten av tida heime og måtte ha hjelp til svært mykje, var det ei nedvurdering av tittelen husmor å nytta den på meg. Eg korkje laga middag eller stelte huset i nokon særleg grad.

Når eg møter folk, seier eg no berre namnet mitt. Om nokon spør kva eg gjer på, svarer eg at eg er ute av arbeidslivet grunna ein sviktande rygg som sviktar ytterlegare om eg eg ikkje tek nødvendige omsyn. Eg er feig nok til å nemna ryggen, for det er ein "så grei" grunn til å vera ufør. Det slår dei fleste seg til ro med. Men i andre samanhengar: Når eg er på styremøte ol, kva vil de at eg skal seia? Kva er informativt nok utan å bli utleverande? Nokon som har tankar om dette?

Skal ordet "nave" gå inn i språket vårt?

Oppdatert 1.12

Magne Lerø skriv om "Uføre i full jobb" i Vårt land i dag, 17,12. Mykje av det han skriv fortener ein kommentar. Lerø sin kommentar er vanskeleg å få tak på. Dei gruppene han nemner, kjenner me att. Men har han noko løysing?  
Mine tankar om temaet skreiv eg for nokre dagar sidan: Eg er ufør og skulle ynskt eg var tjukkhuda og latare

Elles merker eg meg at Lerø tar i bruk omgrepet å nave. Han skriv det heldigvis i hermeteikn, men han vel å bruka det. Tener det saka å ta det omgrepet i bruk? 

Naving er eit nyord. Eit nyord er eit nyord fordi det er nytt. Sjølvsagt. Når Språkrådet er med å setja det på ei liste over nyorda siste åra, kan det lett bli oppfatta som ei godkjenning av at det er eit ord det er rett og greitt å bruka. Eller er det ikkje slik? Er det berre slik at Språkrådet registrerer kva ord som blir brukte og tar dei med som nyord dersom dei overlever ei viss tid?

Påstand 1:

 Språk er levande, og den som prøver å kvela det, tar på seg ei oppgåve som ikkje er løyseleg.

Påstand 2: 

Språk er også makt. Ved ordval er ein med å styra folk sine tankar om ei sak.

Bør ein ikkje spørja: Får ikkje språk enda meir makt når det blir "godtatt" slik ein gjer når ein set det på ei liste over nyord. Eller kolliderer då påstand 1 og 2?

Eg berre spør.

Fordi:
Då nave oppstod som ord, var det ikkje tvil om at det handla om nokon som la ansvar over på andre, underforstått: utan å ha bruk for å dela eige ansvar med andre. Eller enda verre: Med overlegg for å ha det fint ei tid for å senda rekninga til storsamfunnet.

Ger det noko?
Ja, det gjer noko. Fordi dei negative assosiasjonane som ordet nave vekkjer, fort legg seg oppå alle dei andre som allereie dukkar opp når ein høyrer om NAV eller grupper som treng hjelp frå NAV. Og mellom dei som får hjelp frå NAV er det mange som slett ikkje treng fleire kilo på sine skuldre.
Men skal det levande språket bry seg om det?


Forbrukarmakt
Forbrukarmakt er eit fint ord, når me først er inne på språktemaet. Kvela ord kan ingen gjera, men velja og bruka det eller ikkje, kan alle. Er ikkje det også forbrukarmakt?

.
Tankar om andre ord : Arbeidsufør - ikkje uføretrygda
                                    Å sjukmelda seg

Innigo - inn i hampen god på økologi

Denne bloggen har ingen reklame, men eg gjer eit unnatak for Innigo.
Eg skriv ikkje om mat, men eg gjer eit unnatak til.
Men eg skriv om ting og tang som er kome i uføret eller kan koma seg ut av det.
Og det kan og bør overforbrukarsamfunnet vårt.

Innigo er eit Hardangerfirma som produserer godt for ganen av frukt og bær. Det er det mange som gjer. Men ingen andre gjer det som Innigo. Når dei marknadsfører morelljuicen sin, seier dei at det er Prima Sekunda, laga av skadd frukt. For å visa kor haldbar juicen er, og kort dumt det er å kasta mat som går ut på dato, er varene merka med: Best før og ganske god etterpå. Hurra!

Den mellomste bukkene bruse her i garden har vore på Gladmatfestivalen og gjort seg feitt. Han hadde æra av å vera dommar, og fekk smaka vått og tørt på restaurantar og boder. Han driv med mat og slikt på bloggen Frå hage til mage. Det gjer ikkje eg. Eg berre smakar. Neste år bør Gladmatfestivalen gje ein pris for språk og god marknadsføirng. Då vil Innigo, som forresten fekk nyskaparprisen i år, få ein pris til.

Ei flaske Moredel blei meg til del etter festivalen.
Den smaka godt.
Dessutan: Eit fint alkoholfritt alternativ.

Apropos inn i hampen.
Moredel smaka faktisk inn i hampen godt. Og i vår språkleikande familie må me ha med ei forklaring på dette uttrykket.
Guten skulle få ynskja seg noko godt til middag. Han ville ha kjøtdeig og hamp.
- Hamp? spurte mor.
- Ja, sånne lange striper.
- Spaghetti, meiner du?
- Nei, pappa kallar det hamp. Eg hadde vondt i magen sist me hadde det til middag, så eg berre rørte rundt i maten med gaffelen. Då sa pappa at eg ikkje måtte rota sånn inn i hampen.

Når ein ikkje lenger kan snakka som ein Foss, slik me begge gjorde før.

Ja, me er mange som har lurt på kva som gjorde at Foss ikkje snakka som før. Var det alkohol, sjukdom, medisiner? No har han gitt oss svaret. Eg trur det var bra, både for han sjølv og for den politikken han målber.

Når ein endrar oppførsel, blir dei ein møter forvirra. Men tru meg, når det er du sjølv som opplever endringa, er det mange gonger tøffare.

Etter store dosar narkose, mista eg grepet på språket ei stund. Snakka eg om ver og vind, kunne eg skjula problemet, men skulle eg henta fram framandord eller sjeldan brukte ord, gjekk det gale. Då blei i beste fall gorilla til alligator og incentiv til intensiv. I verste fall var orda heilt og fullt vekke. Ved starten av ei setning kunne eg ana at dette ikkje kom til å gå bra. Eg kom til å mista tråden undervegs til konklusjonen, eller eg ville mangla viktige ord.

Då eg skulle tilbake i jobb, som leiar i sjukehus, visste eg at på leiarmøta sat det legar, pyskiatarar og psykologar rundt bordet. Dei ville avsløra meg momentant. Eg valde derfor å seia frå først som sist: Eg kjem til å mangla ord, rett som det er, så når eg stoppar opp, er det fint om de gir meg ordet, no heilt bokstavleg tala.

Det gjekk glimrande. Verre var det å tala offentleg. Då eg gjekk tilbake til lokalpolitikken for fem år sidan,var det framleis eit etterslep i ordkaoset. Då kjende eg kor tøft det var å gå på ein talarstol att. Eit par gonger måtte eg seia at eg ikkje fann rette ordet, men etter kvart har eg lært å manøvrera unna: Er eg begynt på ei setning, og anar at ordet ikkje er der, tar eg ein sving og seier noko anna, sjølsagt noko som gir same meining.

Det er aldri kjekt å seia for mykje om slikt, i alle fall ikkje mens det står på. Det er mykje lettare når ein kan sjå tilbake på ei tid med slike problem.

Burde Foss sagt frå tidlegare? Eg vil ikkje svara på det spørsmålet, for å stilla opp som "svak" er så krevjande at ein faktisk må få tilbake noko av den mentale styrken før ein kan gjera det.
God betring til Per Kristian Foss!

Bokmål er også sidemål!

Oppdatert 4.ma 2013

Høgre går no inn for valfritt sidemål.
Er det lov å spørja: Veit dei kva dei gjer?
Sidan Høgre vil vera kjend som eit parti med danning og utdanning, vil dei sikkert meina at dei veit kva dei gjer.
Likevel spør eg: Meiner Høgre at nynorskelevar ikkje skal læra bokmål.
Ja, for det må visst repeterast: Bokmål er også sidemål.



Språkdebatt i Norge handlar ofte om å vera for eller i mot at nynorsk og bokmål skal ha same stilling i skulen og det offentlege rommet. Ingen vil ha vekk nynorsk som litterært språk eller valfritt alternativ. Det er sidemålet i skulen og periodevis nynorsk i aviser og radio/TV som blir debattert.

Spørsmålet er på ny blitt aktuelt.

Det er alltid interessant å sjå kor taust det blir når ein seier at utan sidemål vil heller ikkje nynorskelevar læra bokmål. For dei fleste handlar sidemål om nynorsk: Skal dei sleppa å skriva stil på nynorsk?

Men kva blir konsekvensen av at elevane ikkje har sidemål? Då kjem elevane ut av skulen med ei målform som dei skal meistra. Og det kunne vore vel og bra til privat bruk. Men kva skal dei gjera i ein arbeidssituasjon? Då vil vel alle med nynorsk som hovudmål ha rett til berre å nytta nynorsk om dei seinare blir tilsette i offentleg sektor? Og kva då med den einskilde sin rett til å få svar på den målforma han sjølv nyttar?

Høgare mål for over 100 år sidan?
Jamstellingsvedtaket blei gjort i Stortinget den 12. mai 1885. Vedtaket var slik.: "Regjeringen anmodes om at træffe fornøden Forføining til, at det norske Folkesprog som Skole- og officielt Sprog sidestilles med vort almindelige Skrift- og Bogsprog."

Intensjonen i vedtaket ligg i nammet; det var jamstilling. Det målet kan me ikkje seia at me har nådd, sjølv om det formelle for så vidt har vore på plass. Når me no får framlegg som skal gjera det lettare for dei som strever med nynorsk som sidemål, er det vanskeleg å sjå at dette vil fremja jamstellinga slik det gjekk fram av vedtaket frå 1885. Hadde politikarene høgare mål for 120 år sidan?

Interessant forskningsartikkel med ny vri om nynorsk og bokmål og levekår. 

PS/25.januar: I Kvinnherad er medlemstalet i Mållaget dobla etter utspelet til Kristin Halvorsen i si tid. Sjølv melde eg meg inn fordi spørsmålet om nynorsk fekk eit nytt perspektiv i lys av ordskiftet som utspelet hennar vekte til liv.

Friskt mot, Antonius!

Når noko verkeleg gjekk på tverke, når det såg svært så mørkt ut, sa besteforeldrene mine til meg:
Friskt mot, Antonius!

Eg høyrer dei framleis, - orda kling i bakhovudet når dei trengst som mest.

Men spørsmålet er: Kor kjem dette uttrykket frå? Kven var Antonius?